De hersenen van een vijftien-, zestienjarige zijn nog niet ‘af’ en nog volop in ontwikkeling. Dit heeft consequenties voor de manier waarop een tiener denkt en leert. Als je hier als stagebegeleider rekening mee houdt, kan dit veel bijdragen aan de talentontwikkeling van een stagiair.
GROEI TIENERBREIN
Een jaar of tien geleden dachten we nog dat de hersenen van een twaalfjarige volgroeid waren. Modern hersenonderzoek wijst echter anders uit. De ontwikkeling van ons brein gaat door tot na het twintigste jaar.
In zijn boek Ellis en het verbreinen gaat Jelle Jolles onder meer in op de lessen die het onderwijs uit dit nieuwe inzicht zou moeten trekken. Jolles is neuropsycholoog, hersenwetenschapper en hoogleraar Hersenen, Gedrag & Educatie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. De woorden ‘stage’ en ‘stagebegeleider’ komen niet in zijn boek voor. Toch kun je als stagebegeleider je voordeel doen met enige kennis van de werking van het tienerbrein.
SPREKENDE DIEREN
De titel van Jolles’ boek verwijst naar De avonturen van Alice in Wonderland, dat bijna honderdvijftig jaar geleden voor het eerst verscheen. In dit kinderboek voor volwassenen komt de tienjarige Alice terecht in een wonderlijke wereld waarin wonderlijke dingen gebeuren. Zoals drankjes waardoor ze zelf groter en weer kleiner wordt, en sprekende dieren, speelkaarten en schaakstukken. Bij Alice wint de verwondering het van de verbazing: ze stelt zich open voor iedere nieuwe gebeurtenis.
NOVELTY MACHINE
Ieder kind beschikt over deze natuurlijke nieuwsgierigheid, want ieder kind is een ‘novelty machine’, in de woorden van Jolles. En ieder kind heeft aangeboren talenten. Het is de taak van opvoeding en onderwijs (‘Wonderwijs’) – dus ook van jou als stagebegeleider – voorwaarden te scheppen voor optimale talentontwikkeling. Dit kun je doen door het bieden van (emotionele) steun, sturing, inspiratie en motivatie.
PREFRONTALE SCHORS?
Met name de zogenoemde prefrontale schors in de hersenen is bij een zestienjarige stagiair nog volop in ontwikkeling. In dit gebied spelen zich de ‘hogere’, complexe hersenfuncties af. Zoals vooruitdenken, plannen, eigen en andermans emoties inschatten, keuzes maken en de consequenties ervan overzien, en impulsen beheersen. Geen wonder dat een stagiair van deze leeftijd moeite heeft met plannen en keuzes maken. Zijn hersenen zijn daar helemaal nog niet klaar voor.
“‘Later’ is een abstract begrip voor hem of haar, en een week lijkt nog zo ver weg. Rekening houden met anderen komt vaak niet eens bij jongeren op.”
GRIJZE MASSA
Als je als stagebegeleider weet hoe de grijze massa in het hoofd van een stagiair werkt, kun je als het ware fungeren als zijn externe prefrontale schors. Je kunt prikkels geven, zoals de hersenen ook doen: routes aangeven, alternatieven aanreiken, wijzen op consequenties van bepaalde keuzes, helpen reflecteren, over drempels heen helpen. Steun, sturing, inspiratie en motivatie dus!
SEKSEVERSCHILLEN
Een andere recente ontdekking is dat het tempo waarin het brein zich ontwikkelt, niet bij iedereen hetzelfde is. De volgorde ligt vast, maar de een gaat sneller dan de ander. De ene peuter loopt en praat eerder dan de andere. De ene adolescent kan eerder een planning voor de middellange termijn maken dan de andere.
Ook sekseverschillen spelen een rol. Meisjes lopen in taalvaardigheden vaak voor op jongens. Andersom ontwikkelen veel jongens eerder complexe motorische en ruimtelijke vaardigheden dan meisjes.
LANGZAAM GROEIENDE BOOM
Erg hoeven deze tempoverschillen niet te zijn, want achterstanden in ontwikkeling kunnen ingehaald worden. Zelf begon Jelle Jolles op het gymnasium vooral met tweeën en drieën … Een langzaam groeiende boom kan later best de hoogste boom worden, zo beschrijft Jolles dit verschijnsel. Wat begrip en hulp vanuit de omgeving helpt hierbij.
VERBREINEN
Net zoals het brein van Alice zich ontwikkelt door haar avonturen in Wonderland, ontwikkelt het brein van Ellis zich door haar ervaringen in Wonderwijs. En op dezelfde manier ontwikkelt het brein van de zestienjarige stagiair zich grotendeels onder invloed van zijn omgeving: ouders, broers en zussen, vrienden en vriendinnen, docent, stagebegeleider, enzovoort. ‘Verbreinen’ noemt Jolles dit: het veranderen van het brein. Zoals een larve eerst een pop moet worden om daarna een vlinder te kunnen worden, kan een kind pas volwassen worden door eerst adolescent te zijn.
ADOLESCENT IS TUSSENSTADIUM
Maar hiermee komt geen einde aan het verbreinen, want er bestaat nog een tweede vorm. Ook als volwassene moet je volgens Jolles verbreinen. Dit betekent dat je moet erkennen dat de adolescent een tussenstadium is tussen kind en volwassene, en dat je genuanceerder over adolescenten moet gaan denken. Met meer oog voor wat ze wel, maar ook voor wat ze niet kunnen. Pas dan kun je hen adequate steun, sturing en inspiratie bieden. Ouders en docenten moeten dus verbreinen. Net als jij als stagebegeleider!
Lewis Carroll, De avonturen van Alice in Wonderland. Amsterdam, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2009
Hier vertelt Jolles meer over wat tieners wel en (nog) niet kunnen:
Beste meneer/mevrouw,
mijn vraag is; Kan een kind (12-17) bewuste keuzes maken op het gebied van seks?
Ik heb hier weinig over kunnen vinden maar het is een vraag waarmee ik speel als docent.
Met vriendelijke groet, Anita de Groot